2022 ийыште Катарыште эртыше тӱнямбал чемпионат адакат почылтеш!
ноябрьыште 19 шагатлан, Доха жап дене, 21-ше кечын Пекин жап дене 0 шагатлан, «Гольф» стадионышто икымше шӱшпык йоҥга. Тӱнямбал чемпионатын историйыштыже Лишыл Эрвелыш икымше гана пурат, идалык мучаште икымше гана эртаралтеш. Китайысе фанат-влаклан модмашын конфигурацийжым ончаш пуыза, изи барбекю гыч тӱҥалын, почмо сыра дене кугу мамык куртко марте, плита йыр шокшо лончо дене.
Катар пеш шокшо улмылан кӧра, тений шошым эн кугу температур 48 °C марте шуын, да тудым келыштарыме почеш верысе телылан вашталтеныт.
Туге гынат, тиде оҥай деч тораште.
Ноттингем университетын моделироватлымашыже ончыкта: калык дене темыме стадионлаште ятырлан шокшо лиеш. Аудиторийыште температур 35 гыч 37°C марте шуын кертеш, а рӱдӧ температур 42°C марте лийын кертеш. ФИФА темлыме комфорт температур диапазон деч тораште: 20 гыч 25,5°C марте.
Кузе ышташ? Катар кидшым лупшале да кондиционерым чӱктыш!
Шоналтыза веле, лу тӱжем еҥлан вераҥдыме почылтшо верыште кондиционерым пуалташ — тиде пӧлемыште чыла окнам почмо годым кондиционерым эн изи температурыш савырен, пеҥгыдын пуалташ. Шуко паша да окса гай йоҥга.
Катар шым тыгай кондиционер стадионым чоҥен. (Халифа тӱнямбал стадионын моло ужашыжым олмыктат)
1. Почылтшо кортым йӱкшыктараш мыняр ошкылым ышташ кӱлеш?
Катарыште мыняр шокшо? Южо интернет-пользователь каласен: “Пытартыш гана тӱнямбал чемпионат Азийыште эртен, модмо мечым «Летающий огненный метеор» манын лӱмденыт. Шошым Катарыште тӱнямбал чемпионат эрта гын, 40 гыч 50 градус марте шокшо лиеш ыле... Чыланат чоҥештылыт ыле, очыни. тул шар.”
Футболист-влак игече деч посна чӱчкыдын модыт гынат, кугу температур эшеат шуко эҥгекым ышта.
2004 ийыште Португалийыште эртыше Европын кубокыштыжо команде-влак икымше турышто сайын модыныт, но игече шокшо да шокшо лийме семын команде вийжым йомдарен да модмашын темпше лушкыдемын да лушкыдемын; Пеш писе, да йӱд модмаш утларак агрессивный лийын.
Эшежым кугу ак дене чоҥымо стадионым кажне телым гына кучылташ лиеш, а роскот лектыш пеш изи. Ончыкыжым тудым тичмашын кучылташ манын, модмаш пытымеке, кугу яра ӱзгарыш савырныме олмеш, йӱкшыктараш кӱлеш.
Эртыше тӱнямбал чемпионатыште, кугу температур годым, конфигураций “тичмашнек петыралтше стадион + шӱлышым пуышо майке” мӧҥгешла, налме лийын. Катар умбакыже каен, стадионын дизайнышкыже шуко уш-акылым пуртен.
Икымше, шокшо южым пӧрт гыч лийме семын ӧрдыжкӧ лукман.
Кече волгыдым иземдаш манын, Катарыште эртыше тӱнямбал чемпионатын кандаш стадионжо кокла гыч шукышт эрвел-касвел могырышто верланеныт. Тыге, кечывалым кече волгалтарыме годым, стадион ден трибуно-влаклан эн кугу шемым гарантироватлаш лиеш.
Ужар тӱсан шокшым пога, сандене кандаш павильон гыч шукышт волгыдо тӱсан ӱмбалым кучылтыт. Кеч Гольф стадионым, кудым ондак пустыньыште йӱла бедуин палатке негызеш ыштыме, йӱштӧ деч шем гыч ош тӱсыш вашталташ логалын. Эффект вигак лийын: пӧрт кӧргысӧ температур ик гана 5°C марте волен.
утлаш манын, “шыгыремдымаш” кече волгыдо лийме семын утларак, Образований оласе гимназий, кандаш площадке гыч иктыже, йылгыжше бриллиант семын ыштыме. Ромб форман фасадше кече волгыдым моткоч кугу отражательность дене куча, сандене тудо шинчалан перныше да шинчалан перныше; участке кӧргыштӧ температурым виктараш манын, участкым мланде деч изиш йымалне чоҥеныт.
Тыгак нуно тӱрлӧ мардеж писылык да юж давлений йымалне южын йогынжым эскераш манын, 3D-печатлыме вер модельыште мардеж туннельым моделироватлымашым эртараш йӱлымӧ да лазер-влакым кучылтыныт. Пӧрт леведышын йыгырмутшо шокшо южым лийме семын шалатен, площадкын кӧргышкыжӧ пурыде.
Тудым ӧрдыжкӧ кусарыме ок лий гын, леведышым петырен кертыда.
Пример семын лӱмлӧ архитектор Заха Хадидын ыштыме «Аль-Вакра» стадионым налына. Тудын леведышыже выдвижной да 30 минут жапыште петыраш лиеш. Планым леведыше парус семынак, тудо ончышо-влакын кумдыкыштым 18°C марте йӱкшыктарен шога. Кеч леведыш почылтеш гынат, леведышын лопкытшо-влак южым периметр деке виктарат...
Эше ик шонымаш уло, тудо изишак сюрреалистический чучеш. 2011 ийыште Катар университетыште кече вий дене пашам ыштыше “пыл” тӱнямбал чемпионатлан. Тудо бортовой гелий мешак дене нӧлталтеш да пульт дене вераҥдалтеш, кече волгалтарыме годым корт ӱмбаке ӱмылкам ыштен кертеш.
Тиде турнирыште чынжымак кучылталтеш мо, айста вучена да ончалына.
Тышке лектын коштмымат чаманен огытыл. Катарын рӱдолаштыже Дохаште шуко корным волгыдо шем чия дене чиялтыме, кече волгыдым шагалрак шыҥдараш да ультрафиолет волгыдым волташ манын, тыге эртыше йолешке ден автомобилист-влакын кап температурыштым волташ.
Но эн тӱҥжӧ — кугу кондиционер системылан ӱшанаш
Тыглай мут дене каласаш гын, тӱнямбал чемпионат годым площадке-влак кок метр кӱкшытан, “тӱрыснек ойырен налме” йӱштӧ пузырь. Пӧлемыште эн изи температур годым, тудо 20°C йымалне лиеш, тудын деч ӧрдыжтӧ.
2. Тиде могай системе?
Икымше, аудиторийыште шинчыме вер-влак йымалне шӱдӧ дене вентиляций “шылташ”, тыгак изи форсунка-влак душ вуй. Нуно ончышо-влакын йолчиемышт кӱкшыт гыч низкоинтенсивный, но тыгыде йӱштӧ южым луктыт, тыге юж олмеш ласкан шарлен кертеш “шыргыжмаш” еҥ-влакым вуй коршташ.
Модшо-влаклан йӱштӧ лийме кӱлешлык эшеат вашкерак.
Шымлымаш почеш, ик модмашыште кажне модшо 10 утла километрым куржталаш да кум литр утла терым кочшаш. Катар тропик пустынь климатыште шокшым сайын шалаташ лийдыме шокшо пытыме деке конден кертеш.
Сандене суд йыр ятыр кугу сопло вераҥдыме. Кажне тыгай воздухоотводын диаметрже лу утла сантиметр, а мардеж пеш виян, пасушто улшо конкурсант ден судья-влаклан йӱштӧ южым конда.
Тиде системын посна ойыртемже “кугу да изи сопло-влак” тудын цельже уло площадкым йӱкшыктараш огыл, а “виктаралтше йӱкшыктарымаш” рашрак каласаш гын, да еҥ-влакын лекме верыште гына ышта. Тиде уло верын луымшо ужашыж деч шагалрак. Инженер-влак раш жидкостный динамике модель-влак наборым ыштеныт: южын писылыкшым да лукшым висыме дене кажне юж лекме лукын лукшым шындат.
Мланде деч 2 метр деч кугу огыл кӱкшытыштӧ моткоч вичкыж гигант кондиционер барьер лектын.
Туге гынат, кондиционер пеш виян гын, эше икмыняр лӱдыкшӧ лиеш.
Мутлан, тений сентябрьыште кеҥежымсе Education City Gymnasium-ыште эртыше AFC West Asia 1⁄4 матч деч ончыч модаш тӱҥалше Персеполис команде кондиционер пеш йӱштӧ лиеш да нуно куштылгын йӱштӧ дене черланат манын тургыжланеныт, сандене нуно алмаштышыже-влаклан одеялым шонен ямдыленыт...
Тидын деч моло, шуко еҥ шонет, Катарыште, верысе тиран-влак дене темын, тӱнямбал чемпионатын йӱкшыктараш системыже тыглай гына числа дене сеҥаш манын. Ик кондиционер ок сите гын, шӱдӧ дене шындат. Кузе чыланат палат, тиде чынжымак энергийым аныклыше вӱргорно системын наборжо.
Ме палыме быт кондиционер деч ойыртемалтше, тиде системыште йӱла хладагент-влак, мутлан, фреон, огыт кучылт, но кече батарейла гыч энергийым пога, а вара шкевуя вӱд схемым йӱкшыктараш дорогостоящий абсорбционный чиллерым кучылтеш. 7°C йӱштӧ вӱдым аралыме верыште южым йӱкшыктараш аралыт.
Йӱштӧ юж угыч шокшо лиймеке, тудым кокла кумдыкышто верланыше вытяжной вентилятор налеш, угыч фильтроватла, йӱкшыктарен, вара площадкыш колта, да цикл угыч тӱҥалеш. Тышеч шокшо южын кӧргӧ ӱмбаке эҥгекым ыштымыжым иземдыза.
Тиде тыгак воздухоочиститель семын выступатла. Яндаремдыше юж ончышо-влакын йолышт гыч лектеш, вара вуй гыч пӧртылеш, изи салон гай, тудо пыльдырийым, тер ӱпшым але у коронный вирусым икмыняр кӱкшытыштӧ фильтроватлен кертеш.
Тиде системе почеш судын энергий кучылтмашыже тыгаяк кумдык дене аэропорт терминалын визымше ужашыжлан гына эквивалентный.
Электроэнергийын тӱҥ источникше — Доха ола деч ӧрдыжтӧ верланыше кугу кече электростанций. Тудо 10 квадрат километр утла кумдыкым авалта да 1,8 миллион наре кече батарей гыч шога. Тӱнямбал чемпионат годым тудо стадионым да модмаш деч вара элнан 10% наре электроэнергийым пуа.
3. Тудо мыняр шога?
Айста тидым пӱтынек ончалына: Аль-Джазиран отчетшо почеш, организатор-влак тӱнямбал чемпионатын проектшым чоҥаш 200 миллиард долларым пыштеныт. Мероприятий пытымеке, числа 300 миллиард доллар деч шагал огыл лийшаш манын палемдыме.
Тиде могай умылымаш?
2014 ийыште Бразилийыште эртыше тӱнямбал чемпионат 11 миллиард долларыш шуын. А тиде тӱнямбал чемпионат ончычсо шым деч утларак шерге.
Холодильник системын акше шотышто ик гана Рейтер агентствын корреспондентше Катар университетын технический директоржо да машина ыштыме профессоржо доктор Сауд Абдул Гани дене интервьюм налын. Вес могыр ойыртемалтше цифрлан тура вашештен огыл, но каласен: “Тиде пеш шуко окса.”
Туге гынат, репортер-влак вес источникла гыч лишыл суммо нерген пален налыныт. Катарыште тӱнямбал чемпионатым эртарыме комитетын чиновникше-влак палемденыт: эл чыла стадион ден тренировко объект-влаклан 650 гыч 700 миллион марте долларым кучылтеш; площадкын проект вуйлатышыже каласен: йӱштӧ системым ешарыме дене (площадкыште чылаже 3000 вентиляцийым вераҥдыме), Пӱтынь площадкым чоҥымо роскот 2-3 пачаш кугемын, а кажне вер “кӱлешлык” Кокла шот дене $6000-7000.
Тӱнямбал чемпионатлан ужалыме билет кокла гыч эн шерге икымше классан финал билет кызытеш 45 800 юаньлан шотлалтеш, тидыже 6000 наре долларлан шотлалтеш. Тӱшка этаплан тыглай билетын акше 2200 юань наре, тиде савыртыш деч вара 310 долларым веле.
Тиде тӱлен кертеш мо?
Организатор-влакын ӱчашымашышт нерген пеш шуко тургыжланымашышт уке, очыни.
Ончычсо интервьюлаште нуно чыланат ойленыт: кучылтмо окса оласе кужу жаплан экономический вияҥмашлан да йырым-йырысе средам аралыме концепцийлан ойыралтын. Нуно лӱддымӧ шонымашым луктыныт: уло таҥасымаш углерод нейтральностьыш шушаш!
ФИФА ондакат икмыняр таҥастарымашым ыштен: вет Катар мланде кумдыкшо шагал (Пекинын кок кумшо ужашыже гына), площадке коклаште кӱчык торалыклан, корнышто топливым шагалрак кучылтмылан да кече дене йӱкшыктарен колтымо технологийлан кӧра, тӱнямбал чемпионатыште лийшаш улыт.
Но кунам стадионым чоҥымо годым углерод лукмашым шотыш налыда (тиде чумыр налмаште 90 процентлан шотлалтеш) да, вет Катар 1,3 миллион болельщикым вераҥдаш пеш изи, шукышт лишыл эллаште илаш тӱҥалыт, Тиде рейс-влак кажне кечын модмаш гыч 800 000 тонн парник газым луктыт манын шотлат. Тидым чумырен, изи огыл числа — тӱня мучко 80 000 гана легковой машина дене кудалыштме дене иктак.
Пӧрт кондиционер дене таҥастарымаште, тений отечественный брендын лукмо данныйже почеш, кондиционерын уло илыш циклыштыже углерод йолгорно 4119,38 кг CO2eq — ик жапыште пашам ыштыше 194 000 кондиционерлан эквивалент.
Организатор-влак ончычсо семынак ойленыт: нуно компенсаций семын пушеҥгым шындаш да шӱкшакым кучылташ чолга улыт. Тидлан нуно 16 тӱжем пушеҥгым да 700 тӱжем наре питомникым шынденыт, 800 у электроавтобусым да 800 мегаватт куатан у кече электростанцийым пашаш колтеныт.
Но мучашыште чылажат окса нерген.
Тиде тӱнямбал чемпионатын углерод нейтралитетше тӱҥ шотышто углерод кредитым налме дене шукталтеш. Тымарте Катар Тӱнямбал углерод совет деч 1,8 миллион углерод компенсацийым налаш сӧрен. Но 14 ноябрьлан Тӱнямбал углерод совет тудлан 550 000 кредитым гына пуэн, тиде тӱнямбал чемпионатыште углерод нейтральностьым шукташ кӱлмӧ деч 15 процент веле. Тиде, углерод компенсироватлымаш системын шкеже ийготыш шудымо дене пырля, шуко йодышлан вашештен Катар углерод нейтралитетлан ӱшанле.
Планетым йӱкшыктараш стадионым йӱкшыктараш кугурак проблема гай чучеш.
